Het onderdeel van de bedrijfseconomie dat tegenwoordig met de moeilijk vertaalbare term 'management accounting' wordt aangeduid, werd vroeger kostencalculatie genoemd. De titel 'Kosten en kostprijs' van het studieboek van H.J. van der Schroeff, dat jaren lang het Nederlandse standaardwerk was, gaf de inhoud goed weer.

Bij het schrijven van dit studieboek is ervan uitgegaan dat kostprijscalculatie nog steeds de basis van het vakgebied is. Een nieuwe ontwikkeling is het ontstaan van 'activity based costing'. De gebleken grote belangstelling voor deze methode heeft een hernieuwde aandacht voor de methodiek van de kostprijscalculatie tot gevolg. Een centraal thema in een studieboek is wenselijk, omdat als gevolg van de vele gezichtspunten van waaruit het onderwerp kan worden benaderd, een studieboek anders een kaleidoscopisch geheel dreigt te worden.

Zoals de titel aangeeft, ligt het accent op de behandeling van calculatiemethoden. Daarbij worden per methode de voordelen en beperkingen besproken.

Indeling
Na twee inleidende hoofdstukken (zie ook inhoudsopgave) worden in de hoofdstukken 3 tot en met 6 methoden van kostprijscalculatie (met een samenvatting aan het einde van hoofdstuk 6) toegelicht en in de hoofdstukken 7 tot en met 10 enkele deelonderwerpen van de kostprijscalculatie behandeld.

In de hoofdstukken 11 tot en met 13 wordt een aantal situaties ingeleid, waarin calculaties dienen als voorbereiding van beslissingen. In de hoofdstukken 14 tot en met 18 worden budgettering, nacalculatie en verschillenanalyse besproken. Er is een nauwe relatie met het onderwerp kostprijscalculatie, maar met name de rapportering over de budgetrealisatie is een afzonderlijk onderwerp.

Hoofdstuk 19 gaat over 'transfer pricing', dat het best na alle andere vermelde onderwerpen kan worden behandeld.

Afwijkende onderwerpen
De onderwerpen verschillen gedeeltelijk van de in de gangbare studieboeken gebruikelijke indeling. Meer dan accentverschillen zijn dat overigens niet.

• De toeslagcalculatiemethode wordt in de literatuur meestal stiefmoederlijk behandeld. Omdat de methode zeer algemeen wordt toegepast, is aan het onderwerp een meer dan gebruikelijke aandacht besteed;
• 'Activity based costing' wordt niet alleen in het aparte hoofdstuk 6 over dit onderwerp besproken, maar ook in daarna volgende hoofdstukken;
• In de ook in Nederland toonaangevende Amerikaanse literatuur wordt vrijwel geen aandacht besteed aan kosten die niet in de voorraadwaardering van gefabriceerde goederen plegen te worden opgenomen. In dit boek worden verkoopkosten (hoofdstuk 8), rentekosten (hoofdstuk 9) en kosten van research en ontwikkeling (hoofdstuk 10) afzonderlijk behandeld. De geringe aandacht voor het opnemen in de calculatie van rentekosten is een ernstige tekortkoming van de gangbare literatuur;
• Aan de complexe relatie tussen kostprijs en verkoopprijs wordt een afzonderlijk hoofdstuk besteed;
• Tegenwoordig is er veel aandacht voor de problematiek van kostenbesparing. Reden om een inleiding tot het onderwerp in hoofdstuk 12 op te nemen;
• In navolging van een deel van de Amerikaanse studieboeken is bij de budgettaire verschillenanalyse het accent gelegd op verschillen tussen gerealiseerde en begrote omzet. De gebruikelijke verschillenanalyse voor fabricagekosten is dan al behandeld;
• Veel aandacht is er tegenwoordig voor prestatie-indicatoren die niet aan het budgetsysteem worden ontleend. Het onderwerp wordt besproken in hoofdstuk 18, met expliciete aandacht voor de 'balanced score card' methode.

Afwijkende begrippen en rekenmethoden
In het algemeen zijn in de tekst de in de vakliteratuur gangbare begrippen gebruikt. Soms wordt daarvan afgeweken. Wanneer dat het geval is, wordt dat in de aan het einde van het boek opgenomen begrippenlijst vermeld.

Door de meeste auteurs wordt grote betekenis gehecht aan het onderscheid tussen variabele en vaste kosten. In dit boek wordt het onderscheid gerelativeerd. De meeste zogenaamde vaste kosten zijn niet vast, maar aanpasbaar.

Bij de verschillenanalyse wordt bij arbeidskosten een in de literatuur niet voorkomende berekeningsmethode gebruikt. Het gebruikelijke efficiencyverschil is gesplitst in een tempoverschil en een urenbenuttingsverschil.

Wiskunde en statistiek
Nederlandse studieboeken op dit vakgebied excelleren in het verpakken van de rekenmethoden in formulevorm. Omdat dit gezien de aard van de berekeningen onnodig is en niet tot de leesbaarheid bijdraagt, is die trend niet gevolgd.

Aan lineaire programmering, regressieberekening en andere complexe rekentechnieken is in dit boek relatief weinig aandacht besteed. Volstaan wordt met een aanduiding wanneer deze rekentechnieken kunnen worden toegepast. Daarvoor zijn twee redenen:

• Behandeling is een duplicatie van andere leervakken, waar deze onderwerpen besproken worden met de voor praktische toepassing noodzakelijke diepgang;
• De praktische betekenis van deze onderwerpen is minder groot dan bij het populair worden van het vak 'operations research' in de zestiger jaren werd verwacht.

Naar een betere fundering van het vakgebied?
Aan Amerikaanse en ook aan Nederlandse universiteiten wordt getracht een betere fundering van het historisch gegroeide, aan merkwaardige uitwassen rijke vakgebied te komen. Men zoekt daarbij aansluiting bij het onderdeel 'information economics van de micro-economische theorie. Afgewacht moet worden of deze pogingen tot een praktisch bruikbaar concept zullen leiden. In dit boek worden alleen in het hoofdstuk over budgettering (16) enige opmerkingen gemaakt over de 'agency' theorie.

Amerikaanse terminologie
Alleen al de tegenwoordig gangbare naam van het vakgebied geeft aan hoezeer Amerikaanse termen overheersen. Nederlandse boeken over bedrijfskundige onderwerpen worden tegenwoordig niet meer in het Nederlands, maar in het Nederengels - eigenlijk in het Nederamerikaans - geschreven. De auteur betreurt die ontwikkeling, maar kan zich er niet aan onttrekken.

Begrippenlijst
Achter in het boek zijn de definities van de gebruikte begrippen en namen opgenomen.

Literatuurlijst
In de tekst wordt verwezen naar literatuur met vermelding van paginanummers.

Werkboek
Bij dit studieboek behoort een werkboek, waarin per hoofdstuk repetitievragen, discussievragen en vraagstukken zijn opgenomen.

Dankbetuiging
De heer J.L.G. Lemeer heeft op de concepten van een aantal hoofdstukken waardevol commentaar gegeven, dat voor mij aanleiding was in een aantal gevallen de tekst aan te passen.

M. van Wallenburg

februari 1998